Άρθρο στην εφημερίδα RealNews, 06-07-2026

Τις τρεις δεκαετίες που ακολούθησαν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου το διεθνές σύστημα χαρακτηρίστηκε από την εξάπλωση της παγκοσμιοποίησης, την οικονομική αλληλεξάρτηση, την τεχνολογική πρόοδο και μια σχετική γεωπολιτική σταθερότητα. Σήμερα, το διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε μια εποχή μεγάλης μετάβασης. Η μετανάστευση, η κλιματική κρίση, οι ανισότητες, οι πόλεμοι και η τεχνολογική επανάσταση επιταχύνουν την Iστορία. Οι συμμαχίες μεταβάλλονται. Τα οικονομικά μοντέλα αλλάζουν. Νέες τεχνολογίες μεταβάλλουν τον τρόπο παραγωγής. Οι κοινωνίες αναζητούν νέες πολιτικές ταυτότητες. Σε αυτό το περιβάλλον, η παγκοσμιοποίηση έχει επιβραδυνθεί και επιστρέφουμε σε πολιτικές προστατευτισμού, στρατηγικής αυτονομίας και ανταγωνισμού. Τα κράτη θέλουν να ελέγχουν τις κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού, την ενέργεια, τις πρώτες ύλες, τους ημιαγωγούς και τις τεχνολογίες αιχμής. Η γεωπολιτική αστάθεια και όλες αυτές οι ραγδαίες δομικές αλλαγές αρχίζουν να επηρεάζουν αρνητικά και την παγκόσμια οικονομία.

Η νευρικότητα στην αμερικανική αγορά ομολόγων είναι μια πρώτη συνέπεια που οφείλεται, κυρίως, σε τρεις παράγοντες:

• Πρώτον, στην αύξηση του πληθωρισμού, λόγω της μεγάλης ανόδου της τιμής του πετρελαίου και του ενεργειακού κόστους, ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.

• Δεύτερον, λόγω της αύξησης του πληθωρισμού, η αγορά δεν θεωρεί πλέον δεδομένο ότι τα επιτόκια μπορούν να επιστρέψουν γρήγορα σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

• Τρίτον, στις τεράστιες ανάγκες δανεισμού της αμερικανικής κυβέρνησης, με το ομοσπονδιακό χρέος να έχει ξεπεράσει τα 40 τρισ. δολάρια και τα ελλείμματα να παραμένουν πολύ μεγάλα.

Δεν έχουμε αυτή τη στιγμή «κατάρρευση εμπιστοσύνης στα αμερικανικά ομόλογα», αλλά η αγορά ζητά υψηλότερη τιμή για τον κίνδυνο που αντιλαμβάνεται. Εάν τα επιτόκια των ομολόγων διατηρηθούν σε υψηλά επίπεδα, οι επιπτώσεις για την αμερικανική οικονομία θα είναι αλυσιδωτές. Οσο υψηλότερα τα επιτόκια, τόσο μεγαλύτερο μέρος του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού θα πρέπει να κατευθύνεται σε τόκους αντί για επενδύσεις σε άμυνα, κοινωνικές δαπάνες, φορολογικές ελαφρύνσεις, υποδομές. Επίσης, η αγορά ομολόγων λειτουργεί ως βάση για ολόκληρο το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ηδη, τα επιτόκια δανεισμού για τα στεγαστικά δάνεια πλησιάζουν το 7%, γεγονός που πιέζει την αγορά κατοικίας.

Ακόμη σημαντικότερο, το επιτόκιο του δεκαετούς αμερικανικού ομολόγου λειτουργεί ως το βασικό σημείο αναφοράς (benchmark) για την τιμολόγηση του παγκόσμιου χρέους και την αξιολόγηση των επενδυτικών κινδύνων. Η άνοδος των επιτοκίων του αμερικανικού ομολόγου μεταδίδεται στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές συνθήκες και αυξάνει το κόστος χρηματοδότησης για τους πιο αδύναμους δανειολήπτες και κράτη. Το υπέρογκο αμερικανικό χρέος, τα υψηλότερα επιτόκια ομολόγων και η αυξημένη γεωπολιτική αβεβαιότητα οδηγούν τις μεγάλες κεντρικές τράπεζες σε μεγαλύτερη ζήτηση χρυσού και σε μια προσπάθεια να διαφοροποιήσουν τα αποθέματά τους.

Μεταξύ Μαρτίου και Αυγούστου 2026, η Κεντρική Τράπεζα της Ολλανδίας μετέφερε περίπου 86 τόνους χρυσού από τα αποθέματα που διατηρούσε στις ΗΠΑ και τον Καναδά προς το Λονδίνο, μειώνοντας αισθητά την έκθεσή της στη Βόρεια Αμερική. Η επίσημη απάντηση της Κεντρικής Τράπεζας της Ολλανδίας είναι «crisis preparedness» – προετοιμασία για σοβαρή κρίση. Η Κεντρική Τράπεζα της Ολλανδίας έκανε κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα ήταν αδιανόητο: μείωσε την ποσότητα χρυσού που έχει στη Νέα Υόρκη και την αύξησε στο Λονδίνο, επικαλούμενη την αυξανόμενη γεωπολιτική αστάθεια. Δηλαδή η Κεντρική Τράπεζα της Ολλανδίας αγοράζει γεωγραφική και θεσμική ευελιξία.
Το Λονδίνο προτιμάται επειδή είναι ένας από τους βασικούς κόμβους της παγκόσμιας αγοράς φυσικού χρυσού και η Κεντρική Τράπεζα της Ολλανδίας θεωρεί ότι οι ράβδοι χρυσού που βρίσκονται εκεί μπορεί να αξιοποιηθούν γρήγορα σε περίπτωση κρίσης. Αυτό σημαίνει ότι ο χρυσός έχει ξαναγίνει στρατηγικό αποθεματικό μέσο, όχι απλώς επενδυτικό μέσο. Η Ολλανδία ακολουθεί μια ευρύτερη τάση των κεντρικών τραπεζών, να αυξάνουν τη σημασία του χρυσού στα αποθεματικά τους. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η γεωπολιτική αβεβαιότητα, οι κυρώσεις, οι εμπορικοί δασμοί επηρεάζουν σημαντικά την κατανομή των αποθεματικών. Αυτό αποτελεί αρνητική εξέλιξη για την αποκλειστικότητα του δολαρίου, ακόμη και αν δεν είναι άμεση απειλή για την κυριαρχία του. Για δεκαετίες, για τις κεντρικές τράπεζες, οι ΗΠΑ, το δολάριο, τα αμερικανικά ομόλογα και οι δυτικοί χρηματοπιστωτικοί θεσμοί συγκροτούσαν ένα ασφαλές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Στο σημερινό περιβάλλον της γεωπολιτικής αστάθειας και της αλλοπρόσαλλης αμερικανικής εξωτερικής και οικονομικής πολιτικής πολλές κεντρικές τράπεζες επιλέγουν να αυξήσουν τα αποθεματικά τους σε χρυσό και αποδίδουν, πλέον, μεγαλύτερη αξία στον έλεγχο, στη φυσική κατοχή και στη γεωγραφική διαφοροποίηση των αποθεμάτων τους. Ερευνα του World Gold Council για το 2026 δείχνει ότι το 89% των κεντρικών τραπεζών που συμμετείχαν αναμένουν αύξηση των επίσημων αποθεμάτων χρυσού μέσα στους επόμενους 12 μήνες.

Το δολάριο εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει το 58% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων και η αγορά των αμερικανικών κρατικών ομολόγων παραμένει η βαθύτερη παγκοσμίως. Παρατηρείται, όμως πλέον, μια τάση μεγαλύτερης διαφοροποίησης. Οι κεντρικές τράπεζες μειώνουν σταδιακά το ποσοστό αμερικανικών ομολόγων στα αποθέματά τους στρεφόμενες σε αγορές χρυσού και περιφερειακά νομίσματα. Η παγκόσμια οικονομία φαίνεται να μετακινείται σταδιακά από τον μονοπολικό κόσμο με επίκεντρο τις ΗΠΑ και με αποθεματικό νόμισμα το δολάριο, προς ένα πολυπολικό κόσμο με πολλά χρηματοπιστωτικά κέντρα και πολλαπλά αποθεματικά. Αυτή η μετάβαση σε ένα πολυπολικό χρηματοπιστωτικό σύστημα μαζί με την αυξανόμενη γεωπολιτική αστάθεια μπορεί να πυροδοτήσει μια σοβαρή παγκόσμια οικονομική κρίση. Κάτι αντίστοιχο συνέβη με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και το τέλος της πρώτης φάσης της παγκοσμιοποίησης με επίκεντρο τη χρυσή λίρα της Αγγλίας. Το σύστημα κατακερματίστηκε, ακολούθησε μια περίοδος οικονομικής αστάθειας, υπερπληθωρισμού και τελικά το οικονομικό κραχ του 1929, που οδήγησε στη μεγάλη ύφεση της δεκαετίας του 1930.

Άρθρο στην εφημερίδα RealNews, 26-07-2026

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά και καθ᾽ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Ευρώπη στηρίχθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες για την άμυνα και την ασφάλειά της. Και οι δύο πλευρές του Ατλαντικού, όμως, επωφελήθηκαν από αυτή τη ρύθμιση. Το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό οικονομικό θαύμα αλλά και το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης θα ήταν αδύνατα χωρίς την αμερικανική εγγύηση ασφάλειας. Αλλά και οι ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν να διατηρήσουν την πλανητική ηγεμονία τους χωρίς μια ισχυρή και ενωμένη Ευρώπη. Αμερική και Ευρώπη θεμελίωσαν τη μεταπολεμική δυτική φιλελεύθερη τάξη στη βάση κοινών αξιών, αρχών και συμφερόντων. Οι κοινές ευρωαμερικανικές προκλήσεις, μετά την ήττα του φασισμού και του ναζισμού, ήταν η απειλή του κομμουνισμού, η στήριξη της δημοκρατίας και της ελευθερίας και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η εξασθένιση της σοβιετικής απειλής αλλά και η άνοδος της Κίνας οδήγησαν σταδιακά στη μείωση της γεωπολιτικής αξίας της Ευρώπης για την Αμερική και στον ταυτόχρονο αναπροσανατολισμό του γεωπολιτικού ενδιαφέροντός της προς την Ασία. Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ έχει στραφεί προς την Ασία, φέρνοντας στην εξουσία άτομα με πολιτική επιρροή που δεν έχουν ισχυρό ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Αυτός ο γεωπολιτικός αναπροσανατολισμός αντανακλάται και στις τάσεις της αμερικανικής κοινής γνώμης.

Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή μετανάστευση στις ΗΠΑ μειώνεται και, κατά συνέπεια, μειώνεται και ο ρόλος των Ευρωπαίων στη διαμόρφωση του πολιτικού τοπίου των ΗΠΑ. Η έλλειψη ενδιαφέροντος για την Ευρώπη είναι μια τάση που είναι ιδιαίτερα εμφανής στη μείωση του ενδιαφέροντος για τις ευρωπαϊκές σπουδές στα αμερικανικά πανεπιστήμια.

Οι γεωπολιτικές αυτές αλλαγές, σε συνδυασμό με την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ, δημιούργησαν μια βαθιά πολιτική αβεβαιότητα στην Ευρώπη σχετικά με το μέλλον των διατλαντικών σχέσεων. Από την πρώτη τετραετία Τραμπ δημιουργήθηκε χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού. Η επιθετική και διχαστική ρητορική του Τραμπ αποξένωσε τους Ευρωπαίους. Οι δηλώσεις του ότι η Ε.Ε. είναι «εχθρός» ή «ανταγωνιστής», ότι η Γερμανία είναι «πολύ κακή» και «αιχμάλωτη της Ρωσίας», ότι το ΝΑΤΟ είναι «παρωχημένο» και πολλές άλλες προσέβαλαν τους Ευρωπαίους ηγέτες και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Θεωρήθηκε παρορμητικός και απρόβλεπτος, λαμβάνοντας μονομερείς αποφάσεις, όπως η απόσυρση των αμερικανικών δυνάμεων από τη Γερμανία, χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με τους Ευρωπαίους συμμάχους.

Η πρώτη τετραετία Τραμπ ενίσχυσε την αντίληψη ότι υπήρχε, πλέον, μια δομική αλλαγή στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και στην αμερικανική κοινή γνώμη. Η πρώτη που εξέφρασε αυτή την ανησυχία ήταν η καγκελάριος Αγκελα Μέρκελ με τη δήλωσή της ότι «πρέπει να πάρουμε τη μοίρα μας στα χέρια μας». Η Μέρκελ εξέφρασε αυτό που πολλοί Ευρωπαίοι φοβούνται, ότι ο Τραμπ με το «America first», την αντιπάθειά του προς την Ευρωπαϊκή Ενωση και το ΝΑΤΟ οδηγεί την ατλαντική συμμαχία σε στρατηγική αποσύνδεση (strategic decoupling). Ως αποτέλεσμα, η Ευρώπη προχώρησε στη διακήρυξη του δόγματος της «στρατηγικής αυτονομίας», τοποθετώντας το στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Στη δεύτερη τετραετία Τραμπ τα πράγματα έγιναν ακόμη χειρότερα. Ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν κρύβει την αποστροφή του για την Ενωμένη Ευρώπη. Δεν θέλει την Ευρώπη της συνεργασίας, της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την Ευρώπη της οικονομικής και πολιτικής ολοκλήρωσης. Θέλει την Ευρώπη του ανταγωνισμού των μεσαίων δυνάμεων, την Ευρώπη του αυταρχισμού, των σφαιρών επιρροής. Ταυτόχρονα ξεθεμελιώνει τους διεθνείς θεσμούς της μεταπολεμικής δυτικής τάξης που η ίδια η Αμερική δημιούργησε και εξυπηρέτησαν τα αμερικανικά και τα δυτικά συμφέροντα για ογδόντα χρόνια.

Την ίδια στιγμή που η Δύση εμφανίζεται διαιρεμένη και σε τροχιά στρατηγικής αποσύνδεσης (strategic decoupling), η Κίνα αναδύεται ως η πλέον σοβαρή στρατηγική πρόκληση για τα αμερικανικά αλλά και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Δεν αμφισβητεί μόνο τα αμερικανικά γεωπολιτικά συμφέροντα στη νοτιοανατολική Ασία. Με το μεγαλεπήβολο γεωπολιτικό σχέδιό της «One belt, one road initiative» (Μία ζώνη, μία οδός), προσπαθεί να αλλάξει την ισορροπία δυνάμεων στην ευρασιατική ήπειρο. Η αυξημένη οικονομική και πολιτική παρουσία της Κίνας στην Ευρώπη έχει οδηγήσει σε αυξανόμενη ανησυχία μεταξύ των υπευθύνων χάραξης πολιτικής.

Η Ευρώπη δεν ταυτίζεται με τις ΗΠΑ όσον αφορά τον καθορισμό των σχέσεών της με την Κίνα. Οπως είπε ο Εμανουέλ Μακρόν, «έχουμε το δικαίωμα να μην είμαστε εχθροί των εχθρών των φίλων μας». Οταν ρωτήθηκαν οι Ευρωπαίοι σε μια δημοσκόπηση ποια πλευρά θα πρέπει να υποστηρίξει η χώρα τους σε μια ενδεχόμενη σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, η συντριπτική πλειοψηφία απάντησε «καμία». Για να αντιμετωπίσουν την πρόκληση της Κίνας, όμως, οι δύο πυλώνες της Δύσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη, θα πρέπει να διαμορφώσουν μια κοινή στρατηγική τουλάχιστον στους κρίσιμους τομείς.

Η εξωτερική πολιτική της νέας αμερικανικής Δεξιάς και του Τραμπ για την αντιμετώπιση της Κίνας εφηύρε το επιχείρημα της προσέγγισης της Ρωσίας, αποσκοπώντας στην απαγκίστρωσή της από την Κίνα. Ηταν το ριμέικ του ανοίγματος της Αμερικής προς την Κίνα τη δεκαετία του ’70 επίνευσης Νίξον, Κίσινγκερ προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η διοίκηση Τραμπ, δηλαδή, επιχειρούσε μια αμφιλεγόμενη προσέγγιση ενός αντιπάλου (Ρωσία), που τελικά δεν απέδωσε, την ίδια ώρα που απομάκρυνε έναν παραδοσιακό και δοκιμασμένο σύμμαχο (Ευρώπη).

Για την αντιμετώπιση της αναδυόμενης πλανητικής δύναμης της Κίνας και τις προκλήσεις που θέτει σε επίπεδα τεχνολογίας, καινοτομίας, άμυνας και πολιτισμού, η Αμερική χρειάζεται πολύ περισσότερο την Ευρώπη από ό,τι τη Ρωσία. Αυτό διαμορφώνει συνθήκες για ένα Νέο Σύμφωνο του Ατλαντικού, μια πιο ισότιμη στρατηγική σχέση ανάμεσα σε Ευρώπη και Αμερική, με ένα νέο καταμερισμό έργου. Η Ευρώπη θα πρέπει να αυξήσει τη συμμετοχή της στις αμυντικές δαπάνες της Συμμαχίας, να αναλάβει περισσότερες και σημαντικότερες θέσεις ευθύνης και να έχει την επιχειρησιακή ευθύνη για τον ευρωπαϊκό και τον όμορο χώρο. Αυτό θα αποδεσμεύσει αμερικανικές δυνάμεις και κονδύλια για την αμερικανική στροφή προς την Ασία (pivot to Asia). Μια τέτοια στρατηγική κατανόηση, ένα Νέο Ατλαντικό Σύμφωνο, θα μπορούσε να οδηγήσει τη διατλαντική συμμαχία, η οποία ταλαντεύεται μεταξύ μιας κατάστασης «στρατηγικής εξάρτησης» της Ε.Ε. που επιθυμούν οι Αμερικανοί και ενός μέλλοντος «στρατηγικής αυτονομίας» που επιδιώκουν οι Ευρωπαίοι, σε μια ενδιάμεση, εφικτή και αμοιβαία επωφελή στάση «στρατηγικής συμπληρωματικότητας». Και θα δώσει τη δυνατότητα για μια ελάχιστη συνεννόηση και κοινή πολιτική στους κύριους τομείς του σινο-δυτικού ανταγωνισμού.

Άρθρο στην εφημερίδα “ΤΑ ΝΕΑ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ”, Σάββατο, 27-06-2026.  

Στο προοίμιο της Διακήρυξης της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας εμπεριέχεται η ιδεολογία του αμερικανισμού, που βασίζεται στην ελευθερία, την ισότητα, τις ρεπουμπλικανικές αρχές. «Θεωρούμε ως αλήθειες αυταπόδεικτες ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι, ότι προικίστηκαν από τον Δημιουργό τους με μερικά απαράγραπτα δικαιώματα, όπως αυτά της ζωής, της ελευθερίας και της αναζήτησης της ευτυχίας».

Οπως έγραψε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος στο έργο του «Στις ρίζες της Αμερικανικής Δημοκρατίας», «αντίθετα με τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες που δημιουργήθηκαν σαν αρνήσεις μοναρχικών καθεστώτων, και έτσι έχουν άνωθεν την πηγή τους, από το κέντρο της εξουσίας, η Αμερική οικοδομήθηκε εκ των κάτω, από τον ατομισμό και το κοινοτικό πνεύμα των πολιτών της». «Μια κυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό», όπως θα έλεγε ο Αβραάμ Λίνκολν στην ιστορική ομιλία του στο Γκέτισμπεργκ. Πράγματι, η Αμερική, σε αντίθεση με την Ευρώπη, δεν γνώρισε φεουδαρχικές παραδόσεις, μεγάλες γαιοκτησίες, και κληρονομικές αριστοκρατίες.

Οι ατομικές ελευθερίες ήταν τόσο βαθιά ριζωμένες στην ψυχή των Αμερικανών που στο αμερικανικό Σύνταγμα του 1787 δεν μνημονεύτηκαν καν, γιατί θεωρούνταν αυτονόητες ως το άγραφο δίκαιο κάθε ελεύθερου λαού. Μόνο ύστερα από τέσσερα χρόνια και αφού στη Γαλλία είχαν διατυπωθεί «τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη» κατ’ απαίτηση της Πολιτείας της Βιρτζίνια προστέθηκαν στο αμερικανικό Σύνταγμα, ως παράρτημα, τα δέκα άρθρα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων (Bill of Rights), που κατοχυρώνουν τις ατομικές ελευθερίες.

Η αμερικανική πολιτεία θεμελιώθηκε, συνεπώς, σε τέσσερις πυλώνες. Το αγγλοσαξονικό δίκαιο (common law), την ηθική του προτεσταντικού χριστιανισμού, τον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς, και τον σεβασμό της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Σε αυτούς τους πυλώνες και στα ρεπουμπλικανικά ιδεώδη οικοδομήθηκε το αμερικανικό πολιτικό σύστημα που ενσωμάτωνε περίπλοκα θεσμικά αντίβαρα ώστε καμία παράταξη, πολιτεία, ή κλάδος της εξουσίας να μην αποκτήσει τέτοια ισχύ που θα οδηγούσε «στην τυραννία της πλειοψηφίας».

Στην εξωτερική πολιτική οι ιδρυτές της αμερικανικής δημοκρατίας οραματίστηκαν την Αμερική ως φάρο της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και της αυτοδιακυβέρνησης. Ο Νέος Κόσμος θα λειτουργούσε σε αντίθεση με το raison d’etat και τις πρακτικές της Γηραιάς Ηπείρου.

Μετά την εμπλοκή της, όμως, σε δύο παγκόσμιους πολέμους και την ανάδυσή της σε πλανητική υπερδύναμη, η Αμερική, από τον απομονωτισμό και την πολιτική του φάρου της δημοκρατίας και ελευθερίας για τα άλλα έθνη, θα γίνει ο σταυροφόρος της ελευθερίας και της δημοκρατίας.

Αυτή η πεποίθηση ότι η Αμερική είχε την αποστολή της προώθησης και υπεράσπισης της δημοκρατίας σε παγκόσμιο επίπεδο, είτε μέσω του παραδείγματος είτε μέσω της χρήσης της ισχύος, άσκησε καθοριστική επιρροή στην αμερικανική πολιτική ιδεολογία και εξωτερική πολιτική. Εγινε ένα είδος νέου «πεπρωμένου του έθνους», που επηρέασε αμερικανούς προέδρους από τον Λίνκολν ως τον Μπάιντεν.

Εφαρμόστηκε ενάντια στον ναζισμό και τον φασισμό, στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης και την υποστήριξη του ευρωπαϊκού ενοποιητικού εγχειρήματος, και στον εκδημοκρατισμό της Ιαπωνίας και της Γερμανίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ηταν επίσης η κινητήρια δύναμη πίσω από την ανάσχεση του κομμουνισμού στον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά και την πολιτική της διπλής διεύρυνσης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Αυτή η δικαιοκρατική φιλελεύθερη τάξη (rules based liberal order) που θεμελίωσε η Αμερική λειτούργησε ως νομιμοποιητική βάση της προώθησης των αμερικανικών συμφερόντων και συνέβαλε στην οικοδόμηση ενός αφηγήματος «καλοήθους ηγεμονίας».

Η νέα αμερικανική Δεξιά, όμως, που στοιχήθηκε γύρω από τον Τραμπ, έφερε μια δραματική αλλαγή στον τρόπο που οι ΗΠΑ συμπεριφέρονταν στην εξωτερική πολιτική αλλά και στο κοσμοείδωλο που προωθούσαν. Για τη νέα αμερικανική Δεξιά ο φιλελευθερισμός και η προώθηση της δημοκρατίας είναι μια ιμπεριαλιστική ιδεολογία γιατί οδηγεί σε μια σταυροφορία για την επικράτηση μιας οικουμενικής ηθικής.

Η Αμερική του Τραμπ  ξεθεμελιώνει τη δικαιοκρατική τάξη και συμπεριφέρεται χωρίς περιορισμούς, χωρίς σωφροσύνη, χωρίς στρατηγική, επιβάλλοντας την ισχύ της επειδή μπορεί. Με έναν τρόπο που προσιδιάζει περισσότερο στη Machtpolitik της Γηραιάς Ηπείρου του 19ου αιώνα. Μια πολιτική που οι ιδρυτές της αμερικανικής δημοκρατίας και του Νέου Κόσμου χρησιμοποίησαν ως παράδειγμα προς αποφυγή.

Άρθρο  που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Real.gr, Παρασκευή 12 Ιουνίου 2026

Οι πολίτες στην αρχαία πόλη-κράτος έπρεπε να είναι ικανοί να εκφέρουν λόγο συγκροτημένο και πειστικό. Στην εκκλησία του δήμου ίσχυε το «τις αγορεύειν βούλεται», και η πειστικότητα του λόγου του αγορητού οδηγούσε σε αποφάσεις καθοριστικές για τη μοίρα της πόλης.

Η σημασία της τέχνης του λόγου συναντάται στους προσωκρατικούς, κατ᾽ εξοχήν στο Σωκράτη, και διδάσκεται στην Ακαδημία του Πλάτωνα και στο Λύκειο του Αριστοτέλη.

Η αρχαία ελληνική γραμματεία μας κληροδότησε πληθώρα αγορεύσεων που επηρέασαν τη λήψη πολιτικών αποφάσεων καθοριστικών για την πορεία της ιστορίας. Ο Επιτάφιος του Περικλέους, είναι ύμνος στην Αθηναϊκή δημοκρατία και την ελευθερία. Οι δημηγορίες του Θουκυδίδη, ήταν δημόσιες αγορεύσεις πολιτικών ή στρατιωτικών, ρητορικά αριστουργήματα που εξηγούσαν τα γεγονότα και τις αποφάσεις. Οι Φιλιππικοί και οι Ολυνθιακοί του Δημοσθένη ήταν εμβληματικά ρητορικά έργα, που γράφτηκαν για να αφυπνίσουν τους Αθηναίους έναντι του επερχόμενου κινδύνου από τον Φίλιππο Β´ της Μακεδονίας.

Στην Κλασσική Ελλάδα ευδοκίμησαν ρήτορες και σοφιστές.

Ο Πλάτων στο Φαίδρο και το Γοργία θα προειδοποιήσει ότι η σοφιστική απομακρύνει από την αλήθεια. Δημαγωγοί, όπως ο Κλέων και ο Αλκιβιάδης, θα χρησιμοποιήσουν την τέχνη του λόγου για να ικανοποιήσουν προσωπικές φιλοδοξίες και να παρασύρουν, τελικώς, την πόλη στον όλεθρο.

Η τέχνη του λόγου θα μεταλαμπαδευτεί στην Ρώμη με τις αγορεύσεις του Κικέρωνα. Οι “Λόγοι κατά Κατιλίνα”, ήταν τέσσερις ομιλίες που εκφώνησε στη Σύγκλητο για να αποτρέψει τη συνωμοσία του Κατιλίνα για την ανατροπή της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Οι λόγοι αυτοί θεωρούνται αριστουργήματα της λατινικής ρητορικής και αποτελούν τη συνεισφορά του Κικέρωνα στο πολίτευμα της Δημοκρατίας, στην προάσπιση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων του λαού.

Η τέχνη του λόγου θα ευδοκιμήσει στο Βυζάντιο μέχρι την άλωση, και θα ανθίσει ξανά στη Δύση με την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό. Στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα θα καλλιεργηθεί κυρίως στο πλαίσιο του εκκλησιαστικού κηρύγματος.

Αλλά και στη σύγχρονη εποχή, υπήρξαν αριστουργηματικοί ρήτορες και τεχνίτες του πολιτικού λόγου. Ο Ουίνστων Τσώρτσιλ ήταν ένας από αυτούς. Όταν το 1953 του απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας, η Σουηδική Ακαδημία αιτιολόγησε την επιλογή της αναφέροντας ότι του επιφύλαξε την υψηλή αυτή διάκριση “για τη δεξιοτεχνία του στην ιστορική και βιογραφική περιγραφή, καθώς και για τη λαμπρή ρητορική με την οποία υπερασπίστηκε υψηλές ανθρώπινες αξίες.”

Οι ομιλίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ για δικαιοσύνη και κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων, και η ομιλία-απολογία του Νέλσον Μαντέλα στη δίκη της Rivonia, με την οποία καταδίκασε το καθεστώς του apartheid λέγοντας ότι ήταν έτοιμος να πεθάνει για ένα δημοκρατικό και ελεύθερο κοινωνικό σύστημα, ήταν δείγματα υψηλού πολιτικού λόγου.

Από την πρόσφατη πολιτική μας ιστορία υπάρχουν λιγοστά παραδείγματα. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής χαρακτηριζόταν για τη λογική δομή, την ακρίβεια τη σαφήνεια και την πειστικότητα των λόγων, την άμεση συγγένεια λόγου και πράξης. Ο Ηλίας Ηλιού είχε ρητορική δεινότητα, κέρδιζε το σεβασμό των αντιπάλων και χαρακτηρίστηκε ο “Νέστωρ της Αριστεράς.” Ο Λεωνίδας Κύρκος είχε γοητευτικό λόγο, με επιχειρήματα, λυρικότητα και διατυπωμένο πάντοτε με ευπρέπεια.

Στην εποχή μας , τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, ο πολιτικός λόγος έχασε αυτές του τις αρετές. Έγινε λόγος συνθηματολογικός, λόγος δημαγωγικός, λόγος επικοινωνιακής διαχείρισης η δυσφήμισης των πολιτικών αντιπάλων. Κυριαρχεί η επιθετικότητα, η πόλωση, η έλλειψη επιχειρημάτων, η ανάγκη για εντυπωσιασμό.

Η κατάρρευση των θεσμών διαμεσολάβησης και η αντικατάσταση τους, σε μεγάλο βαθμό, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει μετατρέψει τη δημόσια σφαίρα σε μια αρένα χωρίς φίλτρα. Οι παραδοσιακοί θεσμοί διαμεσολάβησης, όπως τα κόμματα τα συνδικάτα, οι ενορίες, τα τοπικά μέσα, ενημέρωσης λειτουργούσαν ως χώροι διαλόγου, πολιτικής αντιπαράθεσης και σύνθεσης.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι αλγόριθμοι ευνοούν το ακραίο, ευνοούν τον εντυπωσιασμό, την απεύθυνση στο θυμικό παρά στη λογική. Ο σύγχρονος κατακλυσμός της πληροφορίας δυσχεραίνει την τεκμηρίωση και οδηγεί στην εγκατάλειψη της αλήθειας ως αξίας. Ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε ταυτοτικές ομάδες οδηγεί συχνά στη θεώρηση του άλλου ως εχθρού και οξύνει τον πολιτικό λόγο. Παρότι η προπαγάνδα, ο σωβινισμός, και η ρητορική του μίσους δεν εφευρέθηκαν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ταχύτητα στην εξάπλωση του ψεύδους, της εχθρότητας, και του τοξικού λόγου έχει σήμερα πολλαπλασιαστεί.

Οι λέξεις στο πεδίο της πολιτικής έχουν χάσει το αληθινό τους περιεχόμενο. Έχουν γίνει οι κάδοι και τα βαρέλια, όπως θα έλεγε ο Χάιντεγκερ, για την άντληση αποστεωμένων κλισέ. Λογοκόποι, δημαγωγοί και φωνακλάδες αλλοιώνουν τις έννοιες των λέξεων, απευθύνονται στο θυμικό, φυλακίζουν τα αισθήματα των πολιτών και σκοτώνουν την ελευθερία της σκέψης. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πολίτες αποστρέφονται τη πολιτική και απέχουν.

Ο Παλαμάς γράφοντας για μια άλλη περίοδο πολιτικής παρακμής δίνει μια σπαρακτική εικόνα εκφυλισμού του λόγου και της πολιτικής. «Δεν έχεις Όλυμπε θεούς, μηδέ λεβέντες Όσσα, ραγιάδες έχεις μάνα γή, σκυφτούς για το χαράτσι, κούφιοι και οκνοί καταφρονούν τη θεία τραχειά σου γλώσσα, των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι…και δημοκόποι Κλέωνες και λογοκόποι Ζωίλοι, και Μαμμωνάδες βάρβαροι, και χαύνοι λεβαντίνοι, λύκοι ω κοπάδια οι πιστικοί και ψωριασμένοι σκύλοι και οι χαροκόποι αδιάντροποι και πόρνη η Ρωμιοσύνη.»

Για να βγούμε από το τέλμα χρειάζεται ενίσχυση της κλασσικής παιδείας και των ανθρωπιστικών σπουδών που καλλιεργούν την κριτική σκέψη, τη γλωσσική επάρκεια και την πολιτειακή αγωγή.

Απαιτούνται η καθιέρωση ρύθμισης και θεσμικής λογοδοσίας από τις πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως και πλουραλισμός των μέσων μαζικής ενημέρωσης, με ενίσχυση της ανεξάρτητης και ερευνητικής δημοσιογραφίας και αναβάθμιση των τοπικών μέσων. Και τέλος, πολιτική ηγεσία που θα επιλέξει την άρθρωση ορθού λόγου, την επανανοηματοδότηση της πολιτικής, και τη σύνδεση λόγου και πράξης.

Άρθρο στην εφημερίδα “REALNEWS”, Κυριακή, 03-05-2026.

Οι επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν είναι αλυσιδωτές και παγκόσμιες. Επιβεβαιώνοντας την πρόβλεψη της συστημικής «θεωρίας του χάους», ότι αν μια πεταλούδα κινήσει τα φτερά της στον Αμαζόνιο, μπορεί να προκαλέσει βροχή στην Κίνα.

Με το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, το Ιράν, αντί να επιδιώξει μια συμβατική αντιπαράθεση που δεν μπορούσε να κερδίσει, μετέτρεψε τη σύγκρουση από στρατιωτική αναμέτρηση σε μια αναμέτρηση οικονομικής αντοχής, στην οποία έχει σαφώς το πάνω χέρι. Κατά συνέπεια, οι διαπραγματεύσεις έχουν επικεντρωθεί στο άνοιγμα των Στενών και όχι στα ζητήματα που οδήγησαν τις ΗΠΑ στον πόλεμο: την αλλαγή καθεστώτος, τα αποθέματα ουρανίου του Ιράν, το πυραυλικό πρόγραμμά του και την υποστήριξή του σε περιφερειακούς αντιπροσώπους.

Η Αμερική προετοιμάζεται τώρα για έναν παρατεταμένο ναυτικό αποκλεισμό, με παγκόσμιες συνέπειες. Ενα δισεκατομμύριο βαρέλια πετρελαίου έχουν αποσυρθεί από την αγορά, ενώ ορισμένες από τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις παραγωγής και εξαγωγής ορυκτών καυσίμων στον κόσμο έχουν υποστεί ζημιές ή έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας. Χώρες στην Ασία, στην Αφρική και στην Ευρώπη έχουν θεσπίσει μέτρα έκτακτης ανάγκης. Ενώ η ζήτηση για αμερικανικό πετρέλαιο έχει εκτοξευθεί, και μαζί της οι προσδοκίες κερδών για τις εταιρείες ορυκτών καυσίμων, ο μέσος Αμερικανός πολίτης βλέπει την τιμή της βενζίνης στην αντλία να διπλασιάζεται και την άνοδο του πληθωρισμού να ανεβάζει τις τιμές στα προϊόντα. Στην Ευρώπη, το κόστος εισαγωγής ορυκτών καυσίμων έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από 30 δισεκατομμύρια δολάρια σε δύο μήνες. Η ήπειρος διαθέτει αποθέματα καυσίμων για αεροσκάφη για «ίσως έξι εβδομάδες περίπου», προειδοποίησε πριν από μερικές εβδομάδες ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας. Κατά τον Economist, «οι παγκόσμιες αγορές ενέργειας βρίσκονται στο χείλος της καταστροφής».

Στον τομέα των τροφίμων βρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμια κρίση. Και αυτό γιατί μεγάλο μέρος των παγκόσμιων αποθεμάτων λιπασμάτων διακινείται μέσω των Στενών του Ορμούζ, παράλληλα με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, και ο πόλεμος ξέσπασε ακριβώς την ώρα που ξεκινούσε η περίοδος σποράς στο βόρειο ημισφαίριο. Η τιμή των λιπασμάτων έχει ήδη αυξηθεί κατά περίπου 20% από την έναρξη του πολέμου και στις Ηνωμένες Πολιτείες το 70% των αγροτών δηλώνει ότι δεν μπορεί να τα αγοράσει σε επαρκή ποσότητα.

Ακόμη και αν τελικά τα Στενά του Ορμούζ ανοίξουν ξανά και ο Τραμπ άρει τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών, οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στους προϋπολογισμούς της Ασίας, στα ευρωπαϊκά επιτόκια και στα στρατηγικά αποθέματα ενέργειας παγκοσμίως είναι ήδη σοβαρές. Σε περίπτωση που η εύθραυστη εκεχειρία καταρρεύσει και οι τιμές συνεχίσουν να εκτινάσσονται, οι πιέσεις στο κόστος διαβίωσης θα είναι τεράστιες.

Ο πόλεμος με το Ιράν δεν είναι μια απλή κρίση. Η κρίση είναι αυτό που συμβαίνει όταν οι καθιερωμένοι κανόνες παραβιάζονται σκόπιμα. Είναι η εξαίρεση στον κανόνα. Οταν προσδιορίζουμε μια κατάσταση ως κρίση ή αναταραχή επιβεβαιώνουμε, παραδόξως, ότι οι κοινές νόρμες εξακολουθούν να υπάρχουν, ακόμη και όταν παραβιάζονται. Αντίθετα, ο πόλεμος στο Ιράν σηματοδοτεί μια νέα εποχή παγκόσμιας αταξίας όπου οι νόρμες και οι κανόνες του συστήματος έχουν ξεπεραστεί από τα γεγονότα και δεν υπάρχει πλέον κοινή αντίληψη για το σωστό και το λάθος ή ακόμη και για την ίδια την αλήθεια. Στη θέση τους εμφιλοχωρεί μια βαθιά αβεβαιότητα.

Το διεθνές σύστημα μαστίζεται πλέον από περιστασιακές εκρήξεις εξαναγκασμού και αντιποίνων. Η νέα εποχή της «αταξίας» είναι σύμπτωμα, παρά πρωταρχική αιτία, ενός κόσμου που έχει χάσει τις οργανωτικές αρχές του. Οι βαθύτερες δυνάμεις που οδηγούν αυτή τη μεταμόρφωση είναι δομικές: οικονομικές αναταραχές, κλιματική αλλαγή, τεχνολογικές εξελίξεις και δημογραφικές μεταβολές, που όλες διαβρώνουν τα θεμέλια της υπάρχουσας παγκόσμιας τάξης.

Ως αποτέλεσμα, οι κρίσεις γίνονται περισσότερο περίπλοκες, λιγότερο προβλέψιμες και ενδεχομένως καταστροφικές. Αντί να εξαπλώνονται απλώς, συχνά αλληλοεπικαλύπτονται. Σε έναν υπερσυνδεδεμένο κόσμο, η μετάδοση, τα σημεία καμπής και η ακραία αστάθεια γίνονται ο κανόνας.

Ο πόλεμος με το Ιράν αποτελεί παράδειγμα του είδους της μόνιμης πολυκρίσης που πιθανότατα θα χαρακτηρίσει τις επόμενες δεκαετίες. Δεν πρόκειται για μία μόνο κρίση, αλλά για πέντε: το σοκ στην ενεργειακή προσφορά, η απειλή πυρηνικής διασποράς, η κατάρρευση της περιφερειακής ασφάλειας, η παγκόσμια οικονομική αναστάτωση και η διατλαντική ρήξη, που όλες εκτυλίσσονται παράλληλα.

Το κρίσιμο είναι ότι οι κύριοι πρωταγωνιστές του πολέμου δεν φαίνεται να συνειδητοποιούν ή να ενδιαφέρονται για το γεγονός ότι παραβιάζουν τους κανόνες. Καμία θεσμική δομή, καμία παγκόσμια τάξη δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν οι κύριοι δρώντες στο διεθνές σύστημα σταματούν να τηρούν τους κανόνες. Αυτή είναι η ουσία της διάκρισης μεταξύ κρίσης και αταξίας: η μία συνεπάγεται παραβίαση των κανόνων, η άλλη σημαίνει ότι δεν υπάρχουν συμφωνημένοι κανόνες. Το παράδοξο είναι ότι οι δυνάμεις που συντελούν στην κατάλυση της διεθνούς τάξης είναι οι ίδιες που τη θεμελίωσαν αλλά, παραδόξως, δεν είναι αυτές που ωφελούνται από αυτή την «παγκόσμια αταξία». Αυτές που ωφελούνται είναι δυνάμεις που είναι καλύτερα εξοπλισμένες για να πλοηγηθούν στη ριζική αβεβαιότητα ενός κόσμου στον οποίο κανείς δεν φαίνεται να αναγνωρίζει κανόνες. Αυτά τα κράτη που ήταν στο περιθώριο της φιλελεύθερης δυτικοκεντρικής τάξης έχουν συνηθίσει να προσαρμόζουν και να αναθεωρούν την πολιτική τους επιδεικνύοντας πραγματισμό και ευελιξία. Είναι καλύτερα τοποθετημένες να λειτουργούν σε περιβάλλον αβεβαιότητας και ρευστότητας και να αξιοποιούν τις αναδυόμενες απρόβλεπτες καταστάσεις. Η Κίνα αποτελεί το κύριο παράδειγμα αυτών των δυνάμεων, αλλά η ίδια λογική φαίνεται να καθοδηγεί πολλές ανερχόμενες δυνάμεις, όπως η Ινδία, αλλά και μεσαίες αναθεωρητικές δυνάμεις όπως το Ιράν.

Άρθρο στην εφημερίδα “ΤΑ ΝΕΑ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ”, Σάββατο, 02-05-2026. 

Η αποκρυστάλλωση της γεωπολιτικής ταυτότητας της χώρας, αλλά και η αποσαφήνιση του πλέγματος των συμμαχιών της ήταν το μεγάλο κεκτημένο της Μεταπολίτευσης.

Τρεις είναι οι βασικοί άξονες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής μετά το 1974. Ο πρώτος είναι η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (τότε ΕΟΚ), η οποία αποτελεί σταθμό για τη διεθνή θέση της χώρας. Σταθεροποίησε τους δημοκρατικούς θεσμούς, βελτίωσε τις οικονομικές προοπτικές της χώρας, συνέβαλε στην εθνική ασφάλεια αλλά και στην εξισορρόπηση της μονοδιάστατης εξάρτησης από τις ΗΠΑ. Μειώνοντας, έτσι, τη διαχρονική ανάγκη της Ελλάδας να αναζητεί προστάτιδες δυνάμεις, όπως τόνιζε συχνά και ο ίδιος ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.

Το δεύτερο στοιχείο το οποίο διακρίνει αυτή την περίοδο είναι η μετατόπιση της απειλής ενάντια στα εθνικά μας συμφέροντα από τον Βορρά προς Ανατολάς. Καθίσταται δηλαδή προφανές, μετά το ’74, ότι η προεξάρχουσα απειλή για την ελληνική ασφάλεια προέρχεται εξ ανατολών, από την Τουρκία, παρά το γεγονός ότι είμαστε ακόμα σε ψυχροπολεμικό περιβάλλον. Αυτό αποτελεί μια θεμελιώδη αλλαγή για την ελληνική εξωτερική και αμυντική πολιτική.

Το τρίτο στοιχείο που πρέπει να αναφερθεί είναι ότι από το 1974 και μετά, πέραν της συμμετοχής μας στους δυτικούς θεσμούς, η ελληνική εξωτερική πολιτική αποκτά έναν πολυδιάστατο χαρακτήρα.  Η προσέγγιση και τα μέσα που ακολούθησε η χώρα μας στην εξωτερική της πολιτική ήταν κατά βάση αυτά που ακολουθούν κυρίως τα μικρά κράτη. Βασίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, στην επίκληση των κανόνων του διεθνούς δικαίου και την αξιοποίηση της πολυμερούς διπλωματίας στους διεθνείς θεσμούς.

Σήμερα, η αποσάθρωση της μεταπολεμικής τάξης έχει οδηγήσει σε ένα περιβάλλον ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, σφαιρών επιρροής και ωμής ισχύος ως μέσου διευθέτησης των διεθνών διαφορών και ζητημάτων.

Οι σταθερές πάνω στις οποίες διαμορφώθηκε το consensus στην εξωτερική μας πολιτική, ακόμα και οι συμμαχίες μας, είναι υπό αίρεση. Αυτό το νέο περιβάλλον θέτει νέες προκλήσεις όχι μόνο για την εξωτερική μας πολιτική, αλλά συνολικά για την εθνική μας στρατηγική. Η Ελλάδα είναι υπέρμαχος της θεσμικής ολοκλήρωσης της ΕΕ, και ειδικότερα στον τομέα της άμυνας και ασφάλειας. Η ιστορία, όμως, έχει δείξει ότι τα όποια βήματα προς αυτή την κατεύθυνση σημειώνονται με αργούς ρυθμούς. Επιπλέον, η διαδικασία ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας κρύβει παγίδες, όπως ο κίνδυνος ανάμειξης της Τουρκίας σε ζητήματα ευρωπαϊκής άμυνας μέσω μιας «συμμαχίας των προθύμων».

Η αποστασιοποίηση της Αμερικής από τους ευρωπαίους συμμάχους της πραγματοποιείται ταυτόχρονα με την ενίσχυση της στρατιωτικής και ενεργειακής παρουσίας της στην Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή. Αυτό δεν δημιουργεί, για την ώρα, διλήμματα επιλογής για τη χώρα μας. Υπό την προϋπόθεση, βέβαια, ότι η απαγκίστρωση της Αμερικής από την Ευρώπη θα είναι σταδιακή και συνεργατική.

Σε ένα πλαίσιο «εξευρωπαϊσμού» του NATO, με την Ευρώπη να αυξάνει τις αμυντικές της δαπάνες και να αναλαμβάνει ολοένα και πιο καίριες διοικητικές και επιχειρησιακές ευθύνες στη Συμμαχία. Κάτι που θα επιτρέψει τη μετατόπιση του γεωπολιτικού ενδιαφέροντος της Αμερικής προς την Ασία και την Κίνα. Μόνο στη λιγότερο πιθανή περίπτωση μιας ολοσχερούς ευρωαμερικανικής ρήξης θα βρεθούμε ενώπιον επώδυνων επιλογών.

Η Ελλάδα βρίσκεται στο μεταίχμιο τριών ηπείρων στο κέντρο μιας εύθραυστης ζώνης γεωπολιτικής αστάθειας. Η σοβαρότερη και πιο άμεση απειλή παραμένει η Τουρκία. Η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, το ενεργειακό ζήτημα και η μεταναστευτική πίεση θέτουν νέες σοβαρές προκλήσεις.  Στο νέο αυτό διεθνές περιβάλλον θα ήταν επικίνδυνο να αρκεστούμε μόνο στα μέσα που χρησιμοποιήσαμε στην προηγούμενη τάξη πραγμάτων. Πέρα από την αξιοποίηση της συμμετοχής μας στην Ευρώπη και στο ΝΑΤΟ και το πλέγμα των διμερών αμυντικών σχέσεων που έχουμε αναπτύξει, θα πρέπει να ενισχύσουμε την αμυντική μας αυτονομία και τη στρατηγική μας ανθεκτικότητα. Ενισχύοντας την ενεργειακή ασφάλεια, την εφοδιαστική επάρκεια και την τεχνολογική αυτονομία μας.

Οι πόλεμοι σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή, άλλωστε, δείχνουν ότι οι νέες τεχνολογίες δίνουν δυνατότητες σε μικρά κράτη να πολλαπλασιάσουν την αμυντική τους ισχύ και την αποτρεπτική τους αξιοπιστία με σχετικά μικρό κόστος.

Μια συζήτηση με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Η νέα παγκόσμια τάξη, το δίκαιο της ισχύος» που συνέγραψε με τον καθηγητή και διεθνολόγο Κωνσταντίνο Φίλη

Ο Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και πρώην Υπουργός Παιδείας μιλά στην Athens Voice για το τέλος των βεβαιοτήτων, την Αμερική, την Ευρώπη. και τη θέση της Ελλάδας στον νέο κόσμο

Άρθρο στην εφημερίδα RealNews, Κυριακή, 22-03-2026.

Στο έργο του Περί Πολέμου ο Κλαούζεβιτς καθόρισε τον πόλεμο ως τη συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα. Η φράση αυτή, θεμέλιο της στρατηγικής σκέψης, σημαίνει ότι ο πόλεμος δεν μπορεί να είναι μια τυφλή πράξη βίας. Πρέπει, αντίθετα, να είναι η έσχατη επιλογή στα χέρια της πολιτικής ηγεσίας για την επίτευξη συγκεκριμένων και νομιμοποιημένων πολιτικών στόχων.

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή είναι για το Ισραήλ ένας υπαρξιακός πόλεμος μετά την αποτρόπαια τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς την 7^η Οκτωβρίου.

Για τις ΗΠΑ, όμως, η εμπλοκή στον πόλεμο είναι μια δυσεξήγητη επιλογή γιατί δεν έχει στρατηγική λογική.  

Το Ιράν αποτελεί για τις ΗΠΑ μια διαχειρίσιμη περιφερειακή απειλή. Ο συνδυασμός των οικονομικών κυρώσεων και των στρατιωτικών επιθέσεων, από Ισραήλ και ΗΠΑ, είχε άλλωστε ελαχιστοποιήσει τη δυνατότητά του να αποτελεί απειλή πέραν της Μέσης Ανατολής.

Ο ίδιος ο πρόεδρος Τραμπ έχει χρησιμοποιήσει διαφορετικά επιχειρήματα για να δικαιολογήσει την εμπλοκή των ΗΠΑ στον πόλεμο δημιουργώντας σύγχυση. Από το πυρηνικό οπλοστάσιο του Ιράν, μέχρι την ύπαρξη επικείμενης πυραυλικής απειλής εναντίον της ίδιας της Αμερικής, ή την ανάγκη να υπάρξει καθεστωτική αλλαγή στο Ιράν. Tόσο όμως ο ΥΠΕΞ της Αμερικής, ο Marco Rubio, όσο και ο διοικητής της αντιτρομοκρατικής υπηρεσίας που παραιτήθηκε, ο Joe Kent, υπονόησαν δημόσια ότι ο Τραμπ ενέπλεξε την Αμερική στον πόλεμο ενδίδοντας στην πίεση του Νετανιάχου.

Η εμπλοκή της Αμερικής στον πόλεμο αποφασίστηκε χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, και παρά την αντίθεση της αμερικανικής κοινής γνώμης στον πόλεμο. Ο πόλεμος έγινε χωρίς καμμιά, έστω και προσχηματική, επίκληση της νομιμότητας, χωρίς την προσφυγή σε διεθνείς θεσμούς όπως ο ΟΗΕ, και χωρίς διαβούλευση με συμμάχους ή εταίρους. Μόνο εκ των υστέρων ζητείται η βοήθεια συμμάχων, που δεν ερωτήθηκαν ούτε καν ενημερώθηκαν, προκειμένου να συνδράμουν στις επιχειρήσεις στα στενά του Ορμούζ.

Πέραν του ζητήματος της πολιτικής νομιμοποίησης του πολέμου η εμπλοκή της Αμερικής στον περιφερειακό πόλεμο της Μέσης Ανατολής έχει ευρύτερες συνέπειες.

Πρώτον, οδηγεί σε ενεργειακή κρίση και, αν συνεχιστεί και κλιμακωθεί, μπορεί να οδηγήσει σε παγκόσμια οικονομική κρίση. Ήδη μετά τα χτυπήματα στα κοιτάσματα του φυσικού του αερίου το Ιράν ανακοίνωσε ότι θα στοχοποιήσει τις εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Κατάρ. Κάτι τέτοιο θα είχε μακροχρόνιες οικονομικές συνέπειες.

Δεύτερον, η εμπλοκή των ΗΠΑ στον πόλεμο οδήγησε το Ιράν στη στοχοποίηση των χωρών του Περσικού κόλπου, σε μια προσπάθεια να γενικευτεί το κόστος της κρίσης αλλά και να αυξηθεί η πίεση από τις χώρες αυτές προς τις ΗΠΑ για τον τερματισμό του πολέμου. Αυτό όμως θρυμματίζει την εικόνα του ασφαλούς παραδείσου που είχαν οικοδομήσει τα κράτη αυτά, που προσπόριζε οφέλη στα ίδια αλλά λειτουργούσε και ως ένα ελκυστικό παράδειγμα για το μέλλον ολόκληρης της περιοχής. Επιπλέον, η διοίκηση Τραμπ, με τους προληπτικούς πολέμους και την απειλή καθεστωτικής αλλαγής, επαναλαμβάνει τα λάθη των νεο-συντηρητικών στη Μέση Ανατολή, τα οποία αποκήρυσσε μετά βδελυγμίας. Λάθη που οδήγησαν στη ριζοσπαστικοποίηση του ισλαμικού στοιχείου, άφησαν πίσω τους αποτυχημένα κράτη όπως το Ιράκ η Συρία και η Λιβύη, και αποσταθεροποίησαν την περιοχή. 

Τρίτον, μπορεί να υπάρχουν πρόσκαιρα κόστη για Ρωσία και Κίνα, όπως η εξουδετέρωση ενός ακόμη δορυφόρου για την πρώτη, μετά τη Βενεζουέλα και τη Συρία, και ενεργειακά για τη δεύτερη. Μακροπρόθεσμα, όμως, η πολιτική της Αμερικής με την απαγωγή του Μαδούρο, τις απειλές προσάρτησης του Καναδά, της Γροιλανδίας, και εσχάτως της Κούβας, την απαξίωση των συμμάχων της και του ΝΑΤΟ, και την ευκολία της προσφυγής  στη μονομερή και προληπτική χρήση βίας ευνοούν τις αναθεωρητικές δυνάμεις όπως η Ρωσία και η Κίνα.

Ιδιαίτερα, οι βομβαρδισμοί “ακριβείας” σε αστικά κέντρα που αναπόφευκτα οδηγούν σε απώλειες αμάχων, και η καταστροφή υποδομών καθιερώνουν και νομιμοποιούν πρακτικές που παραβιάζουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων  και τα άρθρα 1 και 2 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.  

Επιπλέον, η ασάφεια των πολιτικών στόχων, παρά τις τακτικές στρατιωτικές επιτυχίες, ενέχει τα σπέρματα της στρατηγικής αποτυχίας. Οι αεροπορικές επιδρομές όσο αποτελεσματικές και να είναι δεν μπορούν να οδηγήσουν στην πτώση ενός καθεστώτος. Το θεοκρατικό και αυταρχικό καθεστώς του Ιράν έχει προετοιμαστεί χρόνια για έναν ασύμμετρο πόλεμο φθοράς, αποφασισμένο να απορροφήσει τα χτυπήματα από τις τεχνολογικά και στρατιωτικά υπέρτερες δυνάμεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ. Έχει αποκεντρώσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων ώστε να μην επηρεάζεται από τη δολοφονία των ηγετών του. Έχει αποκεντρώσει το βαλλιστικό του οπλοστάσιο ώστε να διατηρήσει τη δυνατότητα προβολής απειλής, ιδιαίτερα καθώς θα φθείρεται η αντιπυραυλική ασπίδα των αντιπάλων. Η στρατηγική του καθεστώτος αποσκοπεί στην επιβίωσή του. Αυτό θα θεωρηθεί νίκη.

Για τις ΗΠΑ τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το πιθανότερο είναι κάποια στιγμή ο Τραμπ ενώπιον της κλιμακούμενης οικονομικής κρίσης, της πίεσης των χωρών του κόλπου, της κοινής γνώμης αλλά και μέρους του κινήματος MAGA, να δηλώσει ότι οι στόχοι επιτεύχθηκαν, η Αμερική νίκησε και να αποχωρήσει από τον πόλεμο. Υπάρχει όμως και το σενάριο της κλιμάκωσης. Είτε των βομβαρδισμών είτε μέσω μιας χερσαίας εισβολής, που εξακολουθεί να συντηρεί η αμερικανική ηγεσία. Μιας αμφίβιας επιχείρησης για την κατάληψη της νησίδας Kharg στον Περσικό κόλπο, που είναι ο κύριος τερματικός σταθμός εξαγωγών του 90% του Ιρανικού αργού πετρελαίου, ή μιας χερσαίας επιχείρησης για την κατοχή των κανίστρων με το εμπλουτισμένο ουράνιο του Ιράν. Και οι δυο, όμως,  έχουν μάλλον απαγορευτικό  βαθμό ρίσκου. Το πλέον λογικό σενάριο είναι η επιβολή μιας σκληρής στρατιωτικής ανάσχεσης, και οικονομικών κυρώσεων, μετά τη λήξη των εχθροπραξιών, για τον διαρκή περιορισμό ενός ήδη αποδυναμωμένου καθεστώτος. Αυτή όμως η αποκλιμάκωση προϋποθέτει την συναίνεση του Ισραήλ.

Σάββατο 07 Μαρτίου 2026, εκπομπή Ζωή.gr

Μπορείτε να ακούσετε το ηχητικό απόσπασμα εδώ